در باره تاریخ و ادبیات آلمان

در باره تاریخ و ادبیات آلمان

هایکو‌ی آلمانی از آغاز تا کنون

هایکو‌ی آلمانی از آغاز تا کنون[1]

نویسنده: زابینه زومرکامپ[2]

 

 

"راینر ماریا ریلکه[3]" در سپتامبر 1920 از ژنو می‌نویسد:

آیا شما ثلاثی[4] کوچک ژاپنی را، که "های-کایس[5]"  نام دارد، می‌شناسید؟

نول "روو فرانکایس" ترجمه‌هائی از این نوع کوچک ولی پخته‌ی شعری را در قالب ...

گیرنده‌ی این نامه، که ریلکه در آن کشف خود را ،یعنی همان "هایکو" را عرضه می‌کند، {خانم} "گودی نولکه" نام دارد. او چند روز بعد، از 17 تا 20 سپتامبر پیش "شاله وارتن‌اشتاین[6]" و میهمان ژاپنی‌اش  آسوکا ماتسوموتو[7]" است و با آنها راجع به "هایکو" بحث می‌کند، که  برای او یک نوع جدید و ارزشمندی از شعور  است.  

 

Kleine Motten taumeln schaudernd quer aus dem Buchs;

sie sterben heute abend und werden nie wissen,

daß es nicht Frühling war.

(Rainer Maria Rilke)

 

این یکی از سه هایکوای است، که به ریلکه نسبت داده می‌شود ویکی از نمونه‌های اولیه و جدا و مجزا ایست که به لحاظ موسیقائی راه را برای این ثلاثی ژاپنی در کشورهای آلمانی زبان باز کرده است.  شروع واقعی هایکوی آلمانی  به دهه 60 باز‌می‌گردد.      

اینک نگاهی به عقب می‌اندازیم، و از اولین نمونه‌های "هایکوی آلمانی" و فاکنورهائی که در پیدایش آن نقشی داشتند سراغ می‌گیریم. 

 

 

 

1.    اولین نمونه‌های هایکو در زبان آلمانی

 

هایکوی آلمانی قریب به 90 است که وجود دارد. اوائل تک و توک، بعد هیچ خبری از هایکو نشد، بعد دوباره کمی بیشتر، و از زمان جنگ دوم جهانی به بعد بلا‌انقطاع و با افزایش جهشی. تحقیق دقیق در باره این "عهد و دوره‌ی "هایکو"ی آلمانی ، به دلایل زیر فقط می‌تواند یک تحقیق تقریبی باشد.:

اولا" منابع زیادی هنوز بازبینی نشده‌اند، مانند منابع خصوصی و اشعاری که اینجا و آنجا در مطبوعات به چاپ رسیده‌اند. گذشته از این، هنوز مرز تأثیرات این شعر کوتاه ژاپنی، که منجمله از عنصر انگلیسی یا فرانسوی سیراب شده‌اند، هنوز از عنصر سنتی خودمان به درستی مشخص نشده است.

مکتب تأثری (ایمپرسیونیسم) که از فرانسه شروع شده و خود را در همه انواع هنری نشان داد، وجد و شادی در باره عنصر ژاپنی در حدود سال 1900، و بالاخره موقعیت سیاسی ژاپن در جنگ روسیه و ژاپن در سالهای 1904 و 1905 توانستند احساسات عقلی ترکیب و تداخل و هویت  را در آلمان و آلمانی‌ها بیدار کنند؛ که من‌جمله به  تقلید ادبی ختم شد.

این تطابق در زمینه هنری و زیبائی‌شناسی، قضاوت در الهام‌های احتمالی در زمینه "تانکا[8]" و "هایکو" را که  ایمپرسیونیسم در آنها تأثیر بسزائی داشته است، به شدت سخت و حاد می‌کند.

آگاهی از نظم ژاپنی و تأثیر مستقیم آن بر تک تک شاعران را می‌توان از سال 1890 به بعد نشان داد. اولین هایکوهای مستقل آلمانی در مجموعه "پولی‌متر[9]"  که در سال 1898  توسط "پاول ارنست[10]" منتشر شد، به چاپ رسیدند.

       

Eine Wasserrose,

Die aus der Tiefe auftaucht.

Kräuselt sich das Wasser.

 

از شعرای سالهای 1900 که اشعارشان عناصری از هایکو یا ایمپرسیونیسم را در خود داشتند (ثلاثی در خود مستقل)، می‌توان از "پتر آلتن‌برگ[11]" و "آفرد مومبرت[12]"، و همچنین از "آرنو هولتس[13]" نام برد، که این آخری با "پاول ارنست، مدتی در تجدد فرم شعری کار کرده بود:

  Die Gluth erlischt

am Himmel leise

ziehn die ewigen Sterne auf.

 

مدی که در  فرانسه آن را "های کای[14]" گویند، و از ایمپرسیونیسم متاثر است، به جز نزد "ریلکه"  اوائل قرن 20 در آثار این شعرا خود را نشان داد: "فرانتس بلای[15]"، "ایوان گل[16]"، که غالبا ثلاثی‌های بازیگوشانه و احساسیگرانه می‌نوشتند:

 

Hast du so sehr geweint?

Nach zwanzig Jahren Abschied

Regnet es noch.

 

 

 

"کلابوند[17]" که در "تاریخ ادبیات" معروفش هایکوی فرانسوی متعلق به سال‌های دهه 1920 را نیز وارد کرده است، این اشعار را "تقلید سبک شعری ژاپنی‌ها" می‌نامد. به لحاظ فرم و محتوا می‌توان به شاعران این ثلاثی‌هائی که در این زمان نوشته شده‌اند، اطلاعات ناقص آنها را از "هایکو" نشان داد.  فقط "ریلکه" بوده که به محنوای "ذن" در این اشعار ژاپنی نزدیک شده است. طوری که هایکو‌ای که در پی می‌آید و چندین هفته قبل از مرگ ریلکه نوشته شده، نشان می‌دهد:

 

Entre ses vingt fards

elle cherche un pot plein:

devenue pierre.

 

 

دو اثر  از "فرانتس بلای" و "ایوان گل"در معرفی و آشنائی هایکو در آلمان بسیار موثر بودند.  کتاب "بلای" که در سال 1925 با عنوان "های کای[18]" منتشر شد، هایکو" را چنین تعریف می‌کند: "یک تصویر بسیار کوچک، در  کوچکترین فضا، که لپ مطلب را در سطر سوم یا گاهی در سطر دوم ادا می‌کند." {بلای در این کتاب} مطالب تئوریک خود را  با مثال‌هائی که خود سروده است، توضیح می‌دهد.

ایوان گل، مقاله خود را در سال 1926 تحت عنوان "دوازده های-کای عشق" منتشر کرد. وی هایکو را یک نکنه یا لطیفه می‌داند که حتی‌الامکان با کلمات کم، تصویری عمیق و احساسی وسیع را باید منعکس کند.

این احتمال نیز وجود دارد، که اشعار قدیمی هایکو و نیز دو کتاب نامبرده از "بلای" و "گل" در انتشار ثلاثی‌های ژاپنی مؤثر بوده باشند و در پیشبرد اهداف" نهضت جوانان بین دو جنگ اول و دوم" تأثیر گذاشته باشد.  ولی ادبیات ایدئولوژیک ناسیونال سیوسیالیست‌ها شروع مراوده این اشعار کوتاه را کور کرد.

 

 

2.    شروع برانگیختگی برای شعر بعد از جنگ در آلمان

 

زمان جنگ دوم جهانی برای هایکوی آلمانی حاصل چندانی نداشت. ولی از سال 1945 به بعد بود که این شعر ژاپنی دوباره جذاب شد و همین امر سبب آغاز مستقل هایکوی آلمانی شد.  مساعدت آن نیز در سطح وسیعی با اشعار شعرای پیشروئی مانند "گونتر آیش[19]" آغاز شد:

 

 

Vorsicht

Die Kastanien blühn.

Ich nehme es zur Kenntnis,

äußere mich aber nicht dazu.

 

 

تأثیر هایکو در اشعار "گونتر آیش" که هایکو‌های زیادی اززبان  ژاپنی به زبان  آلمانی نیز ترجمه کرده است، در آثار شعرای دیگری که شعر بعد از جنگ آلمان را تحت تأثیر آثار خود قرار دادند، از قبیل: "پاول سلان[20]"، "هلموت هایسن‌ بوتل[21]"، "اویگن گم‌رینگر[22]" و نیز "برتولت برشت[23]" نیز نمودار است: 

 

Der Bauer pflügt den Acker.

Wer

Wird die Ernte einbringen?                                        Bertolt Brecht

 

 

این سؤال، که آیا این اشعار، اشعار مستقیم یا غیر مستقیم هستند ،یا  هایکو‌ای هستند که ازطریق تاثیرات دیگر ادبی مانند "فرزنده خوانده‌ای" پذیرفته شده‌اند، به علت توسعه‌های مساوی و تاثیرات دو سره در ادبیات جهانی دیگر با قاطعیت قابل جواب دادن نیستند.

ولی واقعیت این است، که این لحظات (لحظات هایکو) در آثار شعرای تاثیر‌گذار آلمانی در سطح وسیع، در منظره‌ی  کوتاهی و ایجاز  تمرکز،  عینیت، بی‌واسطگی محتوای سمبلیک و تصور، تحرک بزرگی ایجاد می‌کند.

 

دلایل محبوبیت و پذیرش هایکو بعد از جنگ دوم جهانی را می‌توان از 3 جنبه بررسی کرد. اول اینکه شعر آلمانی نیاز زیادی به جبران کردن داشت. دوم اینکه، عدم اعتماد به نفس ادبی در سالهای جنگ، و بی‌تاریخی ملموسی که همه جا حاکم بود، نظر‌ها را به طرف شرق آسیا جلب کرد. سوم اینکه سیل عظیمی از ترجمه‌های ادبیات خارجی "کسب شیوه ثلاثی" را از ادبیات ژاپنی، تسهیل کرده بود.

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]  این مقاله از کتاب Tadao Araki: Deutsch-Japanische Begegnungen in  Kurzgedichten.Münschen: Indium Verlag. 1992 توسط نویسنده بالا اخذ شده است.

  Sabine Sommerkamp[2]

 Rainer Maria Rilke (1875-1926) [3]

 گرفته‌ام. رباعی داشتیم، حالا هم ثلاثی داریم. dreizeilig  ثلاثی را معادل واژه [4]

 Hai-Kais [5]

 Chalet Wartenstein [6]

 Asoka Matsumoto [7]

  نیز نوعی شعر ژاپنی است که هایکو از بطن آن بیرون آمده است. Tanka [8]

 Polymeter [9]

 Paul Ernst (1866-1933)[10]

 Peter Altenberg (1859-1919)[11]

 Alfred Mombert (1872-1942)[12]

 Arno Holz (1863-1929)[13]

 Hai-Kai“-Mode [14]

 Franz Blei (1871 – 1942)[15]

 Ivan Goll (1891 – 1950)[16]

  Klabund (1890-1928)[17]

 Haikai [18]

 Günter Eich (1907-1972) [19]

 Paul Celan (1920-1970) [20]

Helmut Heißenbüttel (1921-1996) [21]

Eugen Gomringer (1925)[22]

Bertolt Brecht (1898-1956)  [23]

  
نویسنده : شاپور چهارده‌چریک ; ساعت ۱:۱٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/۸/۳٠
تگ ها :